آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب


۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۷

ابراهیم نبوی

طنزپژوهی


نظریه بیگ جفنگ | یا علل پیدایی شعر نوطنز |  قسمت اول


ابراهیم نبوی معروف به ابراهیم نبوی

 

ابن خلدون کتابی دارد به نام ” مقدمه” که در آن کتاب به تفصیل در مقدمه کتابی که ظاهرا بین چهار تا بیست و چهار جلد روایت شده است به نام ” تاریخ العبر فی دیوان مبتداء والخبر فی ایام العجم و العرب و البربر”، کلیه حرف‌های مهمش را زده است. یعنی شما آن مقدمه را وقتی بخوانید دیگر نیازی به خواندن کتاب محترم مذکور ندارید، می‌توانید با خیال راحت فرض کنید که کتاب را هم خوانده‌اید. اصولا گاهی اوقات مقدمه بسیاری از کتابها از خود آن کتاب مهم‌تر است، مثل مقدمه‌ای که بر دیوان علیرضا قزوه نوشته شده است که من نمی‌دانم بالاخره چنین مقدمه‌ای بر چنان دیوانی نوشته شد یا نه، ولی هر چه باشد قطعا از خود دیوان مذکور مهم‌تر خواهد بود. البته نوشتن مقدمه در خیلی موارد برای کتاب مهم است.

 

خیلی اوقات، آغاز کردن کتاب از صفحه سه یا پنج یا فوقش هفت، باعث می‌شود که در اثر تکرر استعمال، جلد کتاب مذکور مثلا همان دیوان حضرت علیرضا قزوه جر بخورد و جلد هم وقتی جر می‌خورد، طبیعتا شیرازه که محل حضور عینی کتاب در کتابخانه است، نیز آسیب می‌بیند و آنوقت اگر کتابها مثل کتابخانه هاگوارتز در داستان هری پاتر لنگ و لگد پرتاب نکنند و شعر نخوانند و یک دفعه پرت نشوند توی بغل کسی که دنبالش می‌گردد، در حقیقت کل کتاب از بین می‌رود. البته این تنها فایده مقدمه نیست، ولی شکی نیست که مهم ترین فایده مقدمه است.

 

یک فایده دیگر مقدمه این است که باعث چاپ کتاب می‌شود. در طول سالهایی که عزیزان و دوستان زحمتکش در وزارت ارشاد اسلامی حضور داشته و تا زمان ظهور حاضر و ناظر خواهند بود، مقدمه اهمیت ویژه‌ای یافت. بسیاری از کتابهای مهمل و بی‌فایده مثل دیوان حافظ و سعدی و شفای ابوعلی سینا و غیره، با مقدمه ناشر معرفی شده و منتشر شد. توضیح داده می‌شد که این سعدی درست است که همان سعدی است، اما حمام رفته و اضافاتش را اصلاح کرده و یا برخی جاهایی را که اصلا لازم نبوده نقطه گذاری، گاهی خط کشی و گاهی حتی دیوار کشیده است و با همین مقدمه کتاب قابل چاپ می‌شد. گاهی همین توضیح کوچک که مثلا این اثر عظیمی که از وودی آلن می‌خوانید برای شناخت چهره دیگر صهیونیسم غاصب است و ما برای مبارزه با اسرائیل نیاز به شناخت دقیق وودی آلن داریم، می‌توانست یک ناشر را از بدبختی نجات دهد و مانع افتادن یک نویسنده یا مترجم به زباله‌دان تاریخ و ادبیات شود.

 

اولین شعر هیروگلیف ترجمه چشم چشم دو ابرو دماغ و دهن و یک گردو

در برخی موارد بخصوص در کتابهای تاریخی دادن چند فحش آبدار و موزون و مقفا و دقیق به شخصیتی که کتاب درباره او نوشته شده، مثلا رضا شاه، باعث جلوگیری از حذف رضاشاه از تاریخ شد. چون هم نویسنده و هم خواننده و هم ناشر و هم اداره بررسی وزارت ارشاد و هم خود رضاشاه اطلاع داشت که چه خدماتی به تاریخ کرده است، ولی وزیری که تازه دو ماه بود از کمیته ملی المپیک به وزارت ارشاد مشرف شده بود، آنقدر می‌دانست که رضا شاه دیکتاتور است و با وجود اینکه دقیقا متوجه شده بود، دیکتاتور یک رابطه مهم با سرنوشت کشور دارد و شبهایی که گاهی مردم روی پشت بام شعار مرگ بر دیکتاتور می‌دهند، منظورشان رضا شاه نیست، با این حال چون کارهایی که از محکم‌کاری عیبی نمی‌کند معمولا باید در همان مقدمه کتاب انجام شود، این کار در همانجا انجام شد و تمام شد و رفت. خیالتان راحت، بگیرید بخوابید.

البته اجازه بدهید، هنوز یک نوع دیگری از مقدمه هست که ضروری و لازم است، در حقیقت این نوع مقدمه بر دو نوع تقسیم می‌شود، حتی بر چهار یا پنج نوع هم تقسیم شده که ما فقط دو نوعش را آورده‌ایم. نوع اول مقدمه‌های مهمی است که بدون خواندن آنها کتاب بخوبی فهمیده نمی‌شود، مثلا یک شاعر طنزسرای روس اشعارش در دهه چهل قرن بیستم باعث مرگ وی شده، که اکثرا این اتفاق در آن دوران می‌افتاد، و نویسنده لازم است توضیحاتی بدهد که ما در شرایط زمانی و مکانی و موقعیت کتاب قرار بگیریم و او هم همین کار را کرده است. طبیعی است که ما اسگل نیستیم که یک ساعت وقت‌مان را صرف کنیم ببینیم مثلا ” اوسیپ ماندلشتام” که چقدر هم از اشعارش خوشمان آمده، برای چی این مهملات را سروده است. سه شب خوابمان نمی‌برد، تا اینکه در روز چهارم، بعد از آن سه شب، تصمیم می‌گیریم که از طریق سرچیدن و جستجو در اینترنت سری از زندگی آقای ” اوسیپ ماندلشتام” را دربیاوریم.

 

تازه بعد از کلی وقت گذاشتن می‌فهمیم که این آدم هم عجب موجود باحالی بوده و واقعا برای فهمیدن اشعارش باید زمانه‌اش را شناخت و فحش خواهر و مادر نثار آن مترجم ابله و نادانی می‌کنیم که بدون این مقدمات کتاب را منتشر کرده است. بعدا سه سال و دو ماه و هفت روز بعد یک روز در توالت خانه، همان جایی که آثار شاعران بزرگ روس را می‌خوانیم، تصادفا، کتاب از دستمان می‌افتد و شوخی شوخی چشم‌مان به مقدمه کتاب می‌افتد و متوجه می‌شویم که همه آن چیزهایی که لازم بود، در مقدمه کتاب آمده است.

 

نوع آخر مقدمه‌هایی که منتشر می‌شود، آثار فلسفی منتشره توسط شهریار زرشناس و برخی دیگر از برادرانی است که برای مبارزه فرهنگی با غرب یک چیزهایی می‌نویسند که به زور در قطع پالتویی، ۴۸ صفحه می‌شود و در آن تاریخ تحلیلی فلسفه کثیف آلمان توضیح داده شده و معمولا نویسنده به اندازه یک دائره المعارف بابت آن دستمزد گرفته است. این جور کتابها معمولا خودش مقدمه‌ای است برای کتابی که نباید خوانده شود. منتهی چون کتابی که نباید خوانده شود ترجمه و چاپ هم نباید بشود، مقدمه فقط در ۴۸ صفحه قطع پالتویی منتشر شده و کلا همین، ببخشید، بیشتر نداشتیم، دفعه بعد سعی می‌کنم کلفت‌تر بشود.

ابوعلی سینا معروف به الف بامداد که توی خانه امین تارخ صدایش می کردند

 

نظراتی درباره پیدائی شعر طنز

 

حالا که مقدمه ما را آغاز کردید، پس بهتر است قبل از خواندن اشعاری که در این کتاب فراهم آمده است، و ظاهرا به گفته نویسنده یا شاعرش موجودی به نام ” شعر طنز” است و این نوع از بیان یعنی اینکه کسی هر دو کار را همزمان انجام دهد، یعنی هم شعر بسراید و هم طنز بگوید، سابقه زیادی ندارد، برخی نظرات که در مورد خلقت شعر طنز بیان شده ذکر می‌کنیم. طبیعی است که شما خودتان می‌توانید یکی از آن نظرات را انتخاب کنید و فرض کنید واقعیت همان است، معمولا دیگران همین کار را می‌کنند. ما هم ممکن است سعی کنیم کمی و فقط کمی در این میان به شما کمک کنیم.

 

نظریه مرد طناز و زن شاعر

 

نظریه اول در پیدایی شعر طنز به آشنایی آقایی به نام مستعار ” کاکتوس” با خانمی به نام ” نون.غزل” برمی‌گردد. شخص اول که طنزنویس بود، ولی به دلیل خجالتی بودن همیشه خودش را نویسنده معرفی می‌کرد و بارها هم به همین دلیل اتهاماتی مانند کلاهبرداری، جعل عنوان، فریب افکار عمومی، تشویش اذهان عمومی، کس شعر گفتن، اقدام علیه امنیت ملی، و مواردی از این دست به دادگاه رفته بود، در یک شب برفی با خانمی به نام نون غزل که در سن سی و یک سالگی با داشتن سه شوهر سابق که اتفاقا دو نفرشان ناشر بودند، نتوانسته بود چهار مجموعه شعرش را منتشر کند، در یک شب شعر آشنا شد و آن شب شعر ساعتی بعد به یک شب چیز شعر تبدیل شده و منجر به ازدواج میان آنها شد. حاصل این ازدواج فرزندی بود که از سن سیزده سالگی چیزهای خنده‌داری می‌گفت که معلوم بود واقعا خنده‌دار است، چون باعث اخراجش از چند مدرسه شده بود، اما شبیه شعر بود و همین مادرش را ناراحت می‌کرد.

 

بعد از چند بار مراجعه به روانکاو و زیر نظر قرار دادن کودک و یک سفر خارجی به کانادا، مشکل این کودک حل شد، چون ابتدا دچار افسردگی شده و سپس استعدادش از بین رفت و بعدا مدیر فروش شرکت راجرز شد، کاری که ۷۳ درصد از کانادایی‌ها انجام می‌دهند، اما آثاری که از چهار سال بیماری کودک موجود است، بعدها بررسی شده و به عنوان شعر طنز شناخته شد. این واقعه در سال ۱۳۶۵ هجری خورشیدی مطابق با ۱۹۸۶ رخ داد، به عنوان یکی از نظرات مهم در مورد پیدایش شعر طنز از آن یاد می‌شود.

 

اما مهم‌ترین مشکل این نظریه، این است که از ۲۳۰۰ سال قبل از این واقعه، شعر طنز وجود داشته، و حالا ممکن است نتوانیم بطور دقیق آن را ثابت کنیم، اما حداقل باید قبول کنیم که هزار سالی است که ما اثر منتشر شده شعر طنز داشتیم و بخاطر یک بچه‌ای که حالا رفته کانادا، نمی‌توانیم کل تاریخ شعر طنزمان را بریزیم در زباله‌دانی، بنا براین اجمالا این نظریه را به عنوان یک نظریه غلط و غیر مستدل که برای اثبات آن دلیلی وجود ندارند، تلقی می‌کنیم.

نون غزل اولین بانوی غزلسرای معاصر، وی پس از مدتی تغییر جنیست داد، این عکس مربوط به آن مدت است

 

نظریه بیگ جفنگ(Big Jafang Theory )

 

نظریه بیگ جفنگ یا جفنگ بزرگ یا جفنگ اولیه، بطور همزمان در سالهای ۱۹۵۶ و ۱۹۵۷ اولین بار در بخش فیزیک دانشگاه هاروارد توسط دکتر ” توماس آلوا بوخوالد” فیزیکدان برجسته و برنده نوبل فیزیک ۱۹۵۳ در ایالات متحده آمریکا و یک سال بعد و بدون هیچ ارتباطی توسط ” اینگرید لایپ نیتس” و ” اینگمار لایپ نیتس” زن و شوهر فیزیکدان که روی تئوری انفجار اولیه( Big Bang ) کار می‌کردند، کشف شد.

 

این دو دانشمند سوئدی در زمستان سال بعد به دلیل سرمای بیش از حد در شهر اومئوی سوئد در حرارت ۷۶ درجه زیر صفر یخ زدند و سه سال بعد با کشف برخی از دست‌نوشته‌های آنها از لای یخ‌های منطقه موفق به کشف نظریه آنها و ثبت آن توسط ” هریت لایپ نیتس” نوه آنها شد که انقلابی در فیزیک و طنز و شعر بشمار می‌رود. نظریه دکتر توماس آلوا بوخوالد بطور خلاصه معتقد بود که ” نظریه بیگ بنگ کلا نظریه جفنگی است که اولین بار در اثر یک حماقت شاعرانه که فقط کار یک شاعر طنز می‌تواند باشد، بیان شده است.” او معتقد بود که اگر فرض کنیم که زندگی از یک طرف زیباست، ولی از طرف دیگر تخمی است، خلق آن نمی‌تواند کار موجودی جز یک ” شاعر طنزسرا” باشد که این جهان را خلق کرده تا به آن بخندد.

 

اما نظریه لایپ نیتس‌ها، با تفاوتی نه چندان با بوخوالد معتقد است ” نظریه بیگ بنگ اصلا نظریه فیزیکی نبوده و کار شاعری به نام مارتین شروزینگر بوده و به عنوان قطعه اول یک شعر، که نشان دهنده طنز بودن شعر است، بیان شده، منتهی چون فیزیکدانی که دوست شروزینگر بود، شعر را نفهمیده بود، آن را به عنوان نظریه خودش مطرح کرد که بعدا موفق شد اثباتش کند. بدین ترتیب، براساس قانون ” توارد دو فکر در یک زمان در دو مکان”، به نظر می‌رسد اصولا خلقت جهان به عنوان یک شوخی شاعرانه انجام شده است و حتی خود خداوند هم بارها مجبور شده است به هر چیزی که دم دستش بوده قسم بخورد که جهان را خودش همین جوری کن فیکون کرده، وی به جان زنبور، شتر، کوه، آسمان، مردم، درخت، خرما، هویج و خیلی چیزهای دیگر قسم خورده و حتی خیلی جاها از اسم مختصر شده استفاده کرده آخرش هم گفته ” و ما چیزهایی می‌دانیم که شما نمی‌دانید.” در تورات و انجیل نیز این نظرات تائید شده است، البته به یک شکل دیگر آن که فعلا درباره آن حرفی نمی‌زنیم. اشکال نظری و اصلی نظریه بیگ جفنگ این است که هیچ توضیحی درباره فاصله شوخی اولیه، خلق جهان، و اولین شعر طنز رسمی نمی‌دهد و ما را به مدت چند هزار سال بلاتکلیف رها می‌کند.

گوتفرید ویلهلم محمد استپان لایپ نیتس معروف به انشتین

 

نظریه دفترچه گمشده

 

اما شاید مهم‌ترین نظریه نزدیک به حقیقت، که ابعاد مهمی از شعر طنز را روشن و مشخص می‌کند، نظریه دفتر گمشده است. گفته می‌شود اولین مجموعه شعر طنز در قرن پنجم در شهر اصفهان توسط فردی به نام ” راغب اصفهانی” که برخلاف نامش هیچ رغبتی به شهرت نداشت گفته شد. اما آنچه او گفته بود، اصلا شغر طنز نبود و خود او نیز اهل اصفهان نبود، بلکه از اهالی شهرضا بود که در همان سالهای جوانی به هر وسیله‌ای که می‌شد از شهرضا به اصفهان آمده و ماجراهایی که در چند سال جوانی‌اش گذشته بود، به شعر نوشته بود.

 

وی که در تاریخ به عنوان ” راغب شهرضایی” و حتی راغب ” سده‌ای” و در یک جا در نسخه چاپ پکن ” راغب ماربینی” خوانده شده، به دلیل درگیری با برخی سارقین فرار می‌کند و دفتری که مجموعه اشعارش در آن نوشته شده بود و اکثر آن اشعار، سروده‌های دردناک و سوزناک از دوره جوانی او بود، توسط چند نفر از طلاب مسجد سید اصفهان پیدا شده و آنها که هنوز شعر ندیده بودند، آن را با لهجه‌ای خاص می‌خواندند و می‌خندیدند. در تمام سی سالی که این افراد به نوشته‌های این دفترچه می‌خندیدند کسی در شهر اصفهان پیدا نشده بود که به آنان بگوید ” مادر قحبه‌ها! برای چی می‌خندین؟ آخه این کجاش خنده داره؟” و شاید همین باعث شد که از قرن پنجم گویش اصفهانی تغییر کرده و مردم این شهر هر چیزی بگویند به نظر طعنه، کنایه یا مسخره بیاید، در حالی که در بسیاری از موارد پس از مرگ برخی شخصیت‌های ادبی این شهر معلوم شده بسیاری از مردم اصفهان حرفهای جدی داشتند که معمولا چون بلافاصله به همدیگر می‌خندیدند هرگز جدی گرفته نمی‌شد.

 

راغب شهرضایی که از آن پس خود را راغب اصفهانی نامید به خاطر بسیاری از تجربیات اشک انگیز و دردناک دوران کودکی‌اش، به مدرسه خان و بعد مدرسه سید رفت و سالها در آنجا درس خواند و از مجتهدین بنام آن شهر شد. وی ۴۸ کتاب فقهی در باره ابواب مختلف فقه دارد. شش قرن بعد از برخی نوشته‌های کتابی که به نام ” النوادر” معروف شده بود، کشف شد که این کتاب در حقیقت یکی از نوشته‌های همان راغب اصفهانی است که به عنوان اولین شاعر طنزسرای تاریخ ادب ایران معروف شده. تقریبا این نظریه از نظر تاریخی و منطقی و علمی و نظری کامل و بدون عیب است، جز آنکه هیچ کدام از نوشته‌های راغب اصفهانی در ” نوادر” شعر نیست، مگر اینکه قطعا توسط یک اصفهانی خوانده شود. در نوادر راغب اصفهانی آمده است

به فاسقی گفتند: «حیا نمی‌کنی لواط می‌کنی؟»،

پاسخ داد: «هم حیا می‌کنم و هم دلم می‌خواهد.»

 

نظریه شابیل و فابیل

 

فرزندان هابیل و قابیل که در جریان بیل و بیل کشی منجر به اولین جنایت بشری، زنده مانده و به هر ضرب و زوری بود، تولید مثل کرده و تا سالها در همان جنگل به زندگی ادامه می‌دادند و اکثرا هم حال‌شان خوب بود، از همان ابتدای سخن گفتن با همدیگر، به دلایل مختلفی که به نوع لباس پوشیدن یا شیوه رفتار همدیگر بود، برای هم شعر طنز می‌گفتند. اکثر این اشعار با خط هیروگلیف نوشته شده که ترجمه اولین شعر طنز که دکتر مارتین اسکورسیزی استاد بخش باستانشناسی دانشگاه جان هاپکینز آن را نوشته است چنین است. این شعر توسط شابیل برادرزاده فابیل گفته شده است.

 

برگ انجیرت سبز سبز، شابیل

زیر درخت خوابیدی، شابیل

اگر بلند شدی و ماهی، شابیل

توی آب نیزه بزن بهش، شابیل

 

نظریه آخر چند اشکال منطقی دارد. تقریبا مهم ترین اشکال منطقی آن این است که بیش از دو شعر از نمونه اشعار طنز پیدا نشده و این نظریه در مورد ۱۲۳ هزار سال توضیح خاصی نداده است. البته باید به آن به عنوان یک احتمال نگاه کرد. دکتر مورتون عباسقلی زاده، رئیس بخش ادبیات روسی دانشگاه گابن معتقد است ” این فقط یک فرضیه است، نباید آن را نظریه تلقی کرد، البته اگر کردید هم گور بابایتان.”

 

…. ادامه دارد